GIỐNG CÀ PHÊNGÀNH CÀ PHÊSinh vật học

Nguồn gốc và Đặc điểm các giống cà phê phổ biến | PrimeCoffee

Từ hai giống cà phê chính là Arabica và Robusta lịch sử đã phân tán nguồn gen của hai loài này trong hơn một thế kỷ, qua thời gian các đột biến tự nhiên và được chọn lọc bởi con người đã hình thành những giống loài cà phê mới. Trong đó, một bộ phận đáng kể các giống cà phê được canh tác trên toàn cầu trực thuộc loài Arabica (với gần 80% sản lượng). Qua bài viết này chúng ta sẽ cùng nhau hệ thống lại các giống cà phê một cách khoa học, cũng như hiểu rõ hơn về nguồn gốc những cái tên như Typica, Bourbon, Catuai,..

Thủy tổ các giống cà phê trên thế giới

Cà phê chỉ là một chi thuộc họ Thiến thảo (Rubiaceae) bao gồm nhiều loài cây lâu năm khác nhau. Tuy nhiên, không phải loài nào cũng chứa Caffein trong hạt, và được rang lên để uống. Một số loài khác xa với những cây cà phê ta thường thấy.

Coffee Family Tree
Tổ tiên của các giống cà phê hiện hữu xuất phát từ hai nhánh lớn Robusta và Arabica (lớn nhất)

Từ Sơ đồ trên ta có thể thấy có ba loại cà phê chính từ trái sang là Coffee Liberica (phổ biến với tên gọi cà phê mít hay Exelsa), hai giống Coffee AnthonyiCoffee Eugenoides đả gộp chung thành Arabica (Ethiopian) gọi tắt là Arabica (hay cà phê chè), cánh phải là giống C.Canephora với đại diện là Robusta cà phê vối).

Vậy tóm lại thế giới có ba loại cà phê chính là:

  • Cà phê Arabica (Coffea Arabica trong tiếng anh), Ở việt nam gọi là cà phê chè
  • Cà phê Robustan (Coffea Canephora) hay còn gọi là cà phê vối.
  • Cà phê Liberica (Coffea Excelsa)  hay còn gọi là cà phê mít.

Để phục vụ cho nghiên cứu, các bạn có thể sơ đồ phả hệ các giống cà phê Coffee Family Tree đây là phiên bản 4.0 vừa được Cafe Imports cung cấp đầu năm 2019 – Với nội dung vô cùng cụ thể lại còn được trình bày dạng Poster để in rất đẹp mắt.

Coffee Family Tree CaffeImport
The Cafe Imports Coffee Family Tree – Sơ đồ phả hệ các giống cà phê

1. Arabica (Cà phê Chè)- Giống đa dạng và được đánh giá cao

C.Arabica (hay còn gọi là cà phê Chè) là một trong hai loài cây cà phê được trồng rộng rãi trên toàn cầu, (Cùng với giống C. Canephora, thường được gọi là Robusta.) Arabica được canh tác rộng rãi ở các nước Trung – Nam Mỹ và phần lớn phía đông châu Phi, Với tiềm năng hương vị vượt trội so với giống cà phê Robusta, nên Arabica có giá trị kinh tế hàng đầu trong ngành cà phê. Tuy vậy, ở Việt Nam loại cà phê này ít phổ biến hơn so với cà phê Robusta do đặc tính chống chịu sâu bệnh kém (rất mẫn cảm với bệnh gỉ sắt). Song, vẫn có một số vùng sinh thái phù hợp cho cây cây cà phê chè Việt Nam).

Nông dân Kochere Ethiopia
Cây cà phê Arabica tại Ethiopia – Nơi khởi nguồn của chính giống cà phê này

Chi tiết về giống cà phê chè được mô tả rõ hơn tại Nguồn gốc & đặc điểm Sinh vật học của Arabica

Giống Arabica Typica

Đây là một trong những giống cà phê quan trong nhất về mặt duy truyền, Với vai trò như “thủy tổ” của hầu hết các cây cà phê được trồng trên thế giới. Cà phê Typica có chất lượng rất cao, và từng được dùng làm chuẩn mực để đánh giá hương vị các loại cà phê khác. Các bạn có thể xem thêm nguồn gốc & đặc điểm cây cà phê Typica để hiểu rõ hơn mức độ quan trọng của giống này.

Giống Arabica Bourbon

Với sản lượng nhiều hơn từ 20-30% so với Typica, cùng với chất lượng cao, mang tính đại diện về mặt hương vị của cà phê Arabica cũng như trên mặt dy truyền học. Nếu Typica là “Eva”, thì Bourbon là Adam của ngành cà phê thế giới, Nói như vậy để thấy được mức độ quan trọng của giống cà phê này. Nguồn gốc & đặc điểm cây cà phê Bourbon sẽ trình bày cho các bạn thấy tầm quan trọng của giống cà phê này.

Cây cà phê BourBon Hồng - Colombia (1)
Cây cà phê BourBon Hồng – Colombia

Một số giống cà phê lai từ Typiaca và Bourbon

Như đả nói từ Typica và Bourbon, rất nhiều giống cà phê đả được tạo ra, một phần do đột biến tự nhiên, một phần do lai tạo và chọn lọc bởi con người, Sau đây là một số giống con phổ biến của Arabica:

  • Caturra – Là một dạng đột biến tự nhiên của giống cà phê Bourbon, với một biến đổi gen làm cây lùn hơn bình thường (dwarfism). Do có nguồn gốc trực tiếp từ cây cà phê Bourbon (giống cà phê Arabica) nên Caturra được thừa hưởng hoàn toàn ưu điểm về năng suất, chất lượng cà phê hạt.
  • Catimor – Là kết quả lai chéo giữa giống Timor Hybrid và giống Caturra. Ở Trung Mỹ, Catimor còn được biết đến với tên T8667, với khả năng chống bệnh gỉ sắt mạnh mẽ.
  • Villa Sarchi (còn gọi là La Luisa hay Villalobos Bourbon) – Cũng là một dạng đột biến lùn của giốna C. Bourbon . Giống này được phát hiện ở Costa Rica từ những năm 1950
  • Sarchimor – Là kết quả lai giữa giống Timor và giống Villa Sarchi (Coffea Arabica Var. Villa Sarchi). Do thừa hưởng ưu điểm tốt từ Timor nên giống Sarchimor có sức đề kháng mạnh mẽ với bệnh gỉ sắt.
  • Mundo Novo – Là giống lai tự nhiên giữa Typica và Bourbon, được tìm thấy ở Brazil. Cây loại này khỏe và có khả năng chịu bệnh tốt. Mundo Novo có năng suất cao nhưng thời gian trồng lâu hơn các giống khác.
  • Catuai – là kết quả lai tạo giữa giống Mundo Novo và giống Caturra lùn, do viện nghiên cứu nông nghiệp SaoPaulo – Brazil thực hiện. Cây cà phê Catuai có năng suất cao hơn so với Bourbon,

2. Robusta (cà phê Vối) -Giống phổ biến nhất tại Việt Nam

Là cây quan trọng thứ hai trong các loại cà phê. Ngày nay chiếm khoảng 30% các sản phẩm cà phê được sản xuất từ loại cà phê này. Coffea Canephora – Cà phê Robusta được phát hiện lần đầu tiên ở Congo – Bỉ vào những năm 1800 và được đưa vào Đông Nam Á vào những năm 1900, sau khi bệnh gỉ sắt (Coffee Leaf Rust – CLR) đã quét qua hầu hết giống Arabica trên thế giới.

Cà phê Rousta có khả năng chống chịu sâu bệnh và thời tiết tốt hơn nhiều so với Arabica
Cà phê Rousta có khả năng chống chịu sâu bệnh và thời tiết tốt hơn nhiều so với Arabica

Các bạn có thể xem thêm Nguồn gốc & đặc điểm Sinh vật học của Robusta

Khác với Arabcia, cà phê vối ưa sống ở vùng nhiệt đới, với độ cao tương đối thấp (dưới 800m). Nhiệt độ ưa thích của cây khoảng 24-29°C, lượng mưa khoảng trên 1000 mm. Cây cà phê vối cần nhiều ánh sáng mặt trời hơn so với cây cà phê chè, nên ít khi được trồng dưới bóng râm. Hạt cà phê Robusta nhỏ hơn Arabica, với hàm lượng caffein và các axit tự nhiên cao hơn nên vị đắng cũng chiếm ưu thế.

Cà phê Robusta Việt Nam

Có năng suất lớn hơn cà phê Arabica, 500-600 kg/1ha. Tuy loại cà phê này có hương thơm ít nhưng khả năng kháng sâu bệnh lại rất tốt. Đây cũng là loại cà phê phổ biến nhất tại Việt Nam. Đưa nước ta lên vị thế xuất khẩu cà phê thứ hai thế giới, và đứng đầu về xuất khẩu cà phê robusta. Mặc dù Arabica được thế giới ưa chuộng và đánh giá cao, Nhưng bù lại hạt Robusta của Việt Nam được giới chuyên gia nhận định là có phẩm chất cao, đứng hạng đầu so với các quốc gia cùng sản xuất Robusta khác

3. Cà phê Liberica (hay Excelsa) – Sắp vào lãng quên

Cà phê Liberica có nguồn gốc ở Liberia – Châu Phi ( Theo Uncommon grounds / Mark Pendergrast) cây cao 2m – 5m. Thân, lá và quả đều rất to, khác biệt hẳn cà phê vối. Do lá to, xanh đậm nhìn rất giống cây mít nên ở Việt Mam còn gọi là “cà phê mít”. Cà phê Liberica chịu hạn tốt, ít cần nước tưới nên thường trồng quảng canh. Tuy nhiên do năng suất thấp, khả năng chống bệnh gỉ sắt kém, hương vị chỉ ở mức chấp nhận được nên chưa bao giờ phát triển rộng rãi. Sau đây là một số hình ảnh về giống cà phê mít.

Các thông tin về giống cà phê này tương đối ít, tuy nhiên thông tin chi tết có thể tham khảo thêm tại Wikipedia


Nguồn tham Khảo:

  • Bài viết được tham khảo từ tài liệu Chuyên ngành cà phê của Đại học Công nghiệp Thực Phẩm.
  • Các bạn có thể xem thêm danh sách các giống cà phê Arabica từ World Coffee Research hoặc  tải về tài liệu để nghiên cứu cụ thể hơn.

Bạn là người đầu tiên trong số bạn bè biết đến bài viết này!

2 thoughts on “Nguồn gốc và Đặc điểm các giống cà phê phổ biến | PrimeCoffee

  1. Bài viết rất hay, đầy đủ nguồn đáng tin cậy. Chỉ 1 vấn đề là người viết chắc chưa từng thấy cây Cà phê MÍt – Liberica trong thực tế (nơi tôi ở gọi là cà phê Ri), tấm hình này là cà phê vối-cà phê Rô-Robusta. Nên sửa lại để không gây ra nhầm lẫn. Thanks

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *